№15-лекция тақырыбы: Хорезмидің әдеби мұрасы (1 сағат. 15-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	Хорезми мұрасын түсініп, бағалай білуіне;
-	Хорезми мұрасын жан-жақты талдай білуіне;
-	Хорезми мұрасының көркемдік ерекшеліктерін ажырата білуіне;
-	Хорезми мұрасының өзгешелігін көрсете білуіне;
-	Хорезми мұрасының іздерін кейінгі кезеңдердегі әдебиеттерден таба білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	студент Хорезми мұрасын қарастыра отырып, оны көркемдік тұрғысынан ажырата, нақтылай, түсіндіре, талдай, талқылай және мысалдар келтіре алатын болады.

Хорезмидің толық аты-жөні, өмірбаяны белгісіз, Сыр бойынан шыққан ақын. «Махаббат-нама» атты поэмасын екі тілде бірдей жазған. Барлығы он бір бөліктен тұратын ғашықтық өлеңдердің үш тарауы парсыша, сегізі түркі тілінде. Дастан 473 бәйіттен тұрады және 58 жол «Хикая» деп аталатын шығарманың негізгі мазмұнынан бөлек өлең бар. Шығармасында ақын махаббат, адалдық, адамгершілік жайында айтады. Азға қанағат етуді, бұрынғы салт-дәстүрлерден қол үзбеуді өсиет етеді. Хорезми бұл поэмасында «нама» жанрының өзіне дейін болмаған жаңа мүмкіндіктерін ашты, байытты. Өлеңнің араб-парсы поэзиясы арқылы келген ғазал, қасыда, мәснауи, фард дейтін шағын жанрларын да қолданған. «Махаббатнама» – лирикалық дастан (авторы – Хорезми). Кейбір зерттеушілер оны сарай маңында туған одалық шығарма деген пікірде. Шығарманың басында Мұхаммед Хожабекке арналған мадақ бар. Бірақ «Махаббатнаманың» мазмұны одан көп бөлек. Хорезмидің дастанды түркі жөне парсы тілдерінде жазуына қарағанда, бұл кезеңде жазба әдебиет әлемінде екі тіл қатар дамыған секілді. Ә. Қоңыратбаев оның негізін оғыз-қыпшақ тілі десе,  М. Жармұхамедов Алтын Орда жағдайында қалыптаса бастаған Дешті- Қыпшақ тілінің жаңа үлгісі ретінде бағалаған. А. Қыраубаева да осы пікірді мақұлдаған. 
 «Махаббат-нама» дастанының өлең үлгісі негізінен екі тармақты, он бір буынды болып келеді. Сондай-ақ екі, үш, төрт буынды ұйқастардың да ұшырасып отырады. Бұл дастан қазақтың лиро-эпикалық жырларымен сарындас, үндес, идеялас болып келеді. Ескерткіштің әдеби, тілдік, тариха тұрғыдан маңызы зор дастан.
  Хорезми Равандидің «Махаббат-наме» атты лирикалық поэмасы XІV ғасырдағы көркем әдебиеттің тамаша үлгісі болып табылады. Оның авторы мен поэманың жазылу тарихы туралы мәліметтер туындының өзінде бар. Онда Хорезмидің көп саяхат жасағаны, Рум (Византия) мен Шамда (Сирия) болғаны және «Махаббат-намені» Ақ Ордада тұрған кезінде Сырдария жағасында 754 жылы (хижра бойынша), яғни 1353-1354 жылдарда бітіргені айтылады. Автордың өзі жазғандай, поэма қоңырат бегі Мұхамедқожаның өтініші бойынша жазылған. Ол 1342 жылы ағасы Тыныбекті өлтіріп, төңкеріс жасау барысында таққа келген Жәнібек ханның туысы. Жәнібек елді 1342-1357 жылдары билеген. Біздің заманымызға дейін жеткен Хорезми қолжазбалары көшірмелер болып табылады. Зерттеушілер кейінгі кезге дейін «Мұхаббат-наменің» екі көшірмесі сақталған деп санап келді: бірі - араб, екіншісі ұйғыр қарпімен жазылған, екеуі де Британ мұражайында сақтаулы. Алайда түрік ғалымдарының жинақтаушы еңбегінде ескерткіштің Стамбул кітапханасында тағы да екі көшірмесі бар екені айтылады. «Махаббат-наме» - орта ғасырлардағы түркі әдебиетіндегі түрі мен мазмұны жағынан жаңа үлгідегі туынды. Ол ғашық жігіттің өз сүйіктісіне жолдаған хаттары түрінде жазылған. Поэма бірнеше бөліктен тұрады: құдіреті күшті жаратушыға жүгіну, поэмаға тапсырыс берген Мұхамедқожа бекті мадақтау, сүйіспеншілік өлең хаттары, рақым жасауды өтініп, құдайға қайта жалбарыну, өзін-өзі сипаттау және өзі туралы әңгімелеу.
Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Хорезмидың шығармашылығы туралы не білесіз?
2.	Хорезмидың түркі мәдениеті мен әдебиетіне ықпалы бар ма?
3.	Хорезмидың түркі мәдениетінің қалыптасуы мен дамуына үлесін айтыңыз!
4.	Хорезми шығармасының көркемдігі туралы сөз етіңіз!
5.	Хорезми мұраттарын баяндаңыз!
6.	Хорезми шығармасының ерекшелігі туралы не айтасыз?
7.	Орта ғасырлардағы әдеби мұралардан Хорезми мұрасының өзгешелігі туралы айтыңыз!
8.	Хорезмидың көтерген басты мәселелерін талдаңыз!
9.	Хорезмидың мұрасын зерттеген ғалымдардың еңбектерін баяндаңыз!
10.	Хорезми мұрасының ізін кейінгі кезеңдердегі әдебиеттерден табуға бола ма?

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. Алматы, 2000.
2. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. I-кітап. Алматы, 2001.
3. Хорезми. Мұхаббат нама. Алматы, 1985.
4. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Астана, 2005.
5. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Алматы, 2012.

Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.